Να ’μαστε και στη Λευκή Θάλασσα! Στο βορειότερο μέρος της Ρωσίας. Και στο μεγαλύτερο νησί του Αρχιπελάγους: το Σολοβέτσκι!
Εδώ ο ήλιος το κατακαλόκαιρο μόλις που θερμαίνει.
Κι αυτές οι λευκές νύχτες, που η μια μέρα διαδέχεται την άλλη, χωρίς να μεσολαβήσει σκοτάδι, κουράζουν τον οργανισμό...
Αυτό το αφιλόξενο μέρος επέλεξε ο μοναχός Σαββάτιος να ασκητέψει. Και τον ακολούθησαν ο Γερμανός, ο Ζωσιμάς κι ο Φίλιππος. Για να εξελιχθεί σιγά-σιγά σ’ ένα απ’ τα σημαντικότερα μοναστήρια της Ρωσίας. Όπου οι μοναχοί του ζούσαν φιλήσυχα, περικυκλωμένοι απ’ τους χειμερινούς πάγους, αγνοώντας τι συνέβαινε στον έξω κόσμο...
Δυστυχώς, όμως, τα καλά κρατάνε λίγο! Λόγω της θέσης του, το Μοναστήρι μετατράπηκε σε πραγματικό φρούριο. Έγινε το προς βορράν προκεχωρημένο φυλάκιο της Ρωσίας. Ο κυματοθραύστης των Σουηδικών, Δανέζικων και Αγγλικών επιθέσεων...
Επί δεκαετίες λειτούργησε ως άτυπο στρατιωτικό οχυρό! Δίπλα στα ιερά κειμήλια αποθηκεύονταν πυρομαχικά, κι έξω απ’ τα κελιά των μοναχών έστηναν τις σκηνές τους οι στρατιώτες του τσάρου. Με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την μοναχική πειθαρχία και την ηθική τους ακεραιότητα...
Όταν επικράτησαν οι μπολσεβίκοι, μετέτρεψαν το μοναστήρι σε φυλακή-κολαστήριο! Παρέλειψαν, όμως, να κατεβάσουν απ’ την κεντρική είσοδο την παλιά επιγραφή: «Αγία Πύλη».
Κάθομαι παράμερα και ξανασκέφτομαι πόσα εγκλήματα διαπράχθηκαν στο όνομα των διάφορων ιδεολογιών.
Και δεν μπορώ να μην αναλογιστώ και τη σύγχρονη εθνική μας περιπέτεια...
Όπου όλες οι ιδεολογίες έγιναν το άλλοθι για να βολευτούν οι κομματικοί στρατοί, σε βάρος του δύσμοιρου δημοσίου!
Και τώρα καλούμαστε να την πληρώσουμε όλοι μας! Φτήνονατας το γάλα της μάνας μας...
Νομίζω πως ήρθε η ώρα να αποφορτιστούμε ιδεολογικά!
Να μηδενίσουμε το κοντέρ και να επαναξιολογήσουμε τα πάντα από μηδενική βάση.
Χωρίς προκαταλήψεις και ιδεολογικές παρωπίδες.
Το πολιτικό σύστημα της χώρας μας σύντομα θα επανοικοδομηθεί εκ θεμελίων.
Μέχρι τότε, η προσωρινή πολιτική στέγη του Ασκάρ θα είναι η ... «Δράση»!
Μέσα μου υπάρχουν κι δυο τους. Τη μια κάνουν παρέα, λένε τις ιστορίες τους κι είν’ αγαπημένοι.
Και την άλλη πιάνονται γένι με γένι! Ένας θεός ξέρει τι τραβάω για να τους χωρίσω πριν σκοτωθούν...
Είναι κι οι δυο τους «συγγραφείς των κολασμένων».
Οι ήρωές τους άνθρωποι αμαρτωλοί, δυστυχισμένοι, εγκληματίες, φτωχοί, απλοί, αγράμματοι χωρικοί, αιρετικοί, μοναχοί, παρανοϊκοί...
Κι εμένα πάντα αυτοί οι άνθρωποι με τραβούσαν. Όπως η μύγα κολλάει στο σκατό, έτσι κι εγώ αναπαύομαι κοντά σε ανθρώπους περιθωριακούς, χωρίς παρόν και μέλλον, με σπασμένα δόντια και σαπισμένα μυαλά...
Κι ο άγιος έχει παρελθόν, που λέει η σοφή λαϊκή παροιμία.
Τον Φιοντόρ δεν μπορείς να τον πεις «γυναικά». Εντάξει, γνώρισε τρεις-τέσσερεις γυναίκες στη ζωή του και τις αγάπησε με πάθος. Κι αυτό ήταν όλο...
Αλλά δεν μπορείς να παραβλέψεις πως έζησε τέσσερα χρόνια στην εξορία, παρέα με μερικούς απ’ τους σκληρότερους εγκληματίες της τσαρικής Ρωσίας.
Ούτε πως ήταν εξαρτημένος απ’ τη ρουλέτα! Δεν ήταν λίγες οι φορές που καταστράφηκε οικονομικά μέσα σε λίγες ώρες σε κάποιο καζίνο...
Όμως, ο Τολστόη ήταν μεγάλο αλάνι. Πρώτος χαρτοπαίχτης, μπεκρούλιακας και μέγας μπουρδελιάρης. Άφησε εποχή ως φοιτητής στο Καζάν και μετά στη Μόσχα και στην Πετρούπολη, και στη συνέχεια ως αξιωματικός στον Καύκασο στη Σεβαστούπολη και στο Βουκουρέστι.
Δεν άφηνε σε χλωρό κλαρί τις υπηρετριούλες και τις χωριάτισσες που βρίσκονταν στο διάβα του!
Αλλά είχε ιδιαίτερη αδυναμία στις γύφτισσες! Διαβάζω στο «Ημερολόγιό» του: «Ζω ως πραγματικό κτήνος... Το εσπέρας μετέβην πάλι εις τας αθιγγανίδας»!
Κι όλ’ αυτά μέχρι τα πενήντα του!
Τότε, ένα ανοιξιάτικο πρωινό, καθώς περπατούσε στο δάσος κι άκουγε τους μυστικούς ψιθύρους της φύσης, αισθάνθηκε να ξαναβρίσκει την παιδική του αθωότητα και την πίστη του στο Θεό. Κι αναστήθηκε πνευματικά...
Πενήντα είπα;
Ωραία... έχω ακόμα πέντε-έξι χρονάκια περιθώριο...
Ο Μεγάλος Πέτρος έβλεπε την ανάγκη της Ρωσίας ν’ ανοίξει ένα παράθυρο στην Ευρώπη.
Κι αποφάσισε να χτίσει μια νέα πρωτεύουσα, στις όχθες του ποταμού Νέβα, στο βάθος του Φιλανδικού κόλπου, και μέσω της Βαλτικής να επικοινωνεί με τ’ αναπτυγμένα βιομηχανικά και εμπορικά κράτη...
Ο τόπος που διάλεξε ήταν δύσκολος. Γεμάτος έλη και δάση. Αλλά δεν δίστασε να ρίξει τον πρώτο θεμέλιο λίγο, τον Μάη του 1703, και μέσα σε λίγα χρόνια ξεπήδησε η Αγία Πετρούπολη, η «Βενετία του Βορρά», αυτή που αργότερα οι κομμουνιστές μετονόμασαν σε Λένιγκραντ...
Οι δυο πρώτες πρωτεύουσες των Ρώσων είχαν τα δικά τους ξακουστά μοναστήρια: το Κίεβο τη Λαύρα Πετσέρσκι κι η Μόσχα την Τρόιτσκο-Σεργιέφσκι. Έπρεπε κι η Πετρούπολη ν’ αποκτήσει το δικό της, και μάλιστα να ξεπεράσει σε φήμη όλα τα προηγούμενα.
Συνήθως πρώτα εγκαθίστανται σ’ ένα τόπο κάποιοι μοναχοί και αργότερα γίνεται το μοναστήρι. Εδώ, όμως, ο Μεγάλος Πέτρος έκανε το αντίστροφο. Πρώτα έχτισε ένα μεγαλοπρεπές συγκρότημα με 12 μεγάλες εκκλησιές, και μετά άρχισε να μαζεύει τους εκλεκτότερους μοναχούς απ’ όλη την αυτοκρατορία του.
Και το μοναστήρι το αφιέρωσε στον ήδη αγιοποιηθέντα ηγεμόνα Αλέξανδρο Νιέφσκι, που στην ίδια περιοχή είχε νικήσει τους Σουηδούς!
Γενικά, οι αγιοποιήσεις εθνικών ηρώων με αναγουλιάζουν. Το ίδιο και τα «μοναστήρια του δοκιμαστικού σωλήνα», που δεν έχουν καμία παράδοση...
Το πρωί επισκέφτηκα το σπίτι του Νοστογιέφσκι που λειτουργεί ως μουσείο. Ο Φιοντόρ μπορεί να γεννήθηκε στη Μόσχα, αλλά εδώ έζησε την περισσότερη ζωή του. Και θάφτηκε στο κοιμητήριο του μοναστηριού. Οι Ρώσοι πάντα πίστευαν πως αν θαφτούν κάτω απ’ τα καμπαναριά μιας μονής θα εξασφαλίσουν το ... αιώνιο μέλλον τους!
Στη συνέχεια, επίτηδες δεν πήρα συγκοινωνία, για να πάω με τα πόδια στην Αλεξαντρόφσκαγια Λαύρα. Ήθελα να περπατήσω τη Λεωφόρο Νιέφσκι, απ’ όπου πέρασε η πομπή της κηδείας του μεγάλου Ρώσου συγγραφέα πριν 130 χρόνια...
Φοιτητές απ’ όλες τις Σχολές της Πετρούπολης διάβαζαν τους ψαλμούς με τρεμάμενη απ’ τη συγκίνηση φωνή. Οι περισσότεροι ήταν άθεοι κι εχθροί της Εκκλησίας. Δικαιολογημένη η έκπληξη του τότε Μητροπολίτη της πόλης: «Τι μαγική δύναμη πρέπει να ’χε ο μακαρίτης για να μπορέσει να φέρει αυτούς τους νέους τόσο κοντά στο Θεό;»...
Καθώς περπατούσα, κατανύχθηκα! Το ξέρω πως είμαι αδύναμος και ασταθής χαρακτήρας.
Γονάτισα στην άκρια του δρόμου και προσευχήθηκα...
«Θεέ μου, φύλαξέ με απ’ τον πλούτο και τη φτώχεια»...
Κάποια στιγμή έφτασα και στον τάφο του Ντοστογιέφσκι.
Και διάβασα το επίγραμμα, χαραγμένο στη παλαιοσλαυική γλώσσα: «ο κόκκος του σίτου, όταν αποθάνει πολύν καρπόν φέρει»...
Τ’ όνομά του, πριν καλογερέψει, ήταν Βαρθολομαίος.
Πρωτογνώρισε τον κόσμο στο Ροστώβ. Και στο σχολειό ήταν μεγάλος κουμπούρας ο Βαρθολομαίος.
Ώσπου, ως εκ θαύματος, κει κοντά στα δέκα του χρόνια, το μυαλό του άνοιξε, κι ο νους άρχισε να καίει από κάρβουνο σούπερ αμόλυβδη με τα πολλά οκτάνια...
Εδώ κάπου μοιάζουμε με τον άγιο. Θυμάμαι στην πρώτη Γυμνασίου έμεινα μετεξεταστέος!
Κι εκείνο το καλοκαίρι, κάτι παράξενο έγινε, κι ο νους μου απογειώθηκε...
Ο Βαρθολομαίος είχε έμφυτη κλίση και κλήση στην ασκητική ζωή. Γι’ αυτό και μόλις πέθαναν οι γονείς του πήγε σε μια ερημική περιοχή, γύρω στα 70 χιλιόμετρα απ’ τη Μόσχα, που λεγόταν Ραδονέγ, κι έχτισε μια μικρή ξύλινη καλύβη.
Στο ημίφως και στη σκέπη του απέραντου δάσους είχε για παρέα μόνο τα σφυρίγματα του αέρα που έσυαν τα τεράστια δέντρα, τα κελαηδήματα των πουλιών και τα μουγκρητά των λύκων και των αρκούδων που περιφέρονταν ολόγυρα χωρίς ποτέ να τον πειράξουν!
Μόνο όσοι έχουν προσπαθήσει να ζήσουν τέτοια ζωή καταλαβαίνουν τις δυσκολίες της!
Όπου ακόμη σκληρότερη κι απ’ την έλλειψη των βασικών αγαθών είναι η μοναξιά και η πλήξη...
Για να μην τα πολυλογώ, αυτή η ταπεινή ξύλινη καλύβη στη μέση του πουθενά, εξελίχθηκε στο σημαντικότερο μοναστήρι της μοσχοβίτικης Ρωσίας: Τρόιτσκο Σεργιέβσκι...
Και για να μην παρεξηγηθούμε, διευκρινίζω πως στα ρούσικα «τρόιτσκο» δεν σημαίνει την τρόικα αλλά την Αγία Τριάδα!
Ο φίλος μου ο Σέργιος είχε την τύχη, λίγο πριν πεθάνει, να ζήσει το τέλος της ταταρικής κατοχής. Επί δύο αιώνες οι Τάταροι καταδυνάστευαν τους Ρώσους. Ώσπου, το 1380, κατατροπώθηκαν στη μάχη του Κολίκοβο, κοντά στον Δον, και τους απάλλαξαν οριστικά απ’ την παρουσία τους.
Στις παραμονές της κρίσιμης μάχης ο Μέγας Ηγεμόνας της Μόσχας Δημήτριος Ιβάνοβιτς επισκέφτηκε τον Σέργιο στο ασκηταριό του και πήρε την ευλογία του. Κι ο άγιος προέβλεψε τη μεγάλη νίκη του ρούσικου στρατού...
Νομίζω πως πολλά θα μπορούσε να μας διδάξει η ζωή του Αγίου, για την αντιμετώπιση των προσωπικών αλλά και εθνικών μας δυσκολιών.
Ας πούμε ένα παράδειγμα: όταν οι μικρές αποθήκες του μοναστηριού άδειαζαν και τα καλογέρια του Σέργιου πρότειναν να κάνουν εράνους για να εξασφαλίσουν τα αναγκαία, εκείνος τους απέτρεπε κατηγορηματικά. Κι έτσι τους μάθαινε να εμπιστεύονται μόνο τη Θεία Πρόνοια!
Τι λέτε; Αν στείλουμε την Τρόικα στον αγύριστο, μπορούμε να εμπιστευτούμε μόνο τη Θεία Πρόνοια;
Νομίζω πως ναι! Αρκεί να μάθουμε να ζούμε όπως ο άγιος Σέργιος: όλη μέρα προσευχή, νηστεία και εργασία, και με τη δύση του ήλιου ένα ποτήρι νερό και μια φέτα ξεροκόμματο...
Οι πρώτοι μοναχοί στα σπήλαια του Κιέβου ακολούθησαν τον ιδιόρρυθμο ασκητικό τύπο της «έγκλεισις» (= αυτοφυλάκιση).
Κλεισμένοι οικειοθελώς μέσα στους αποπνιχτικούς βράχους, ζούσαν ζωή τρομερά δύσκολη που απαιτούσε ιδιαίτερη κλήση και δύναμη ψυχής...
Βέβαια, όπως γίνεται συνήθως, μετά το θάνατο των ιδρυτών, η άνεση και η τρυφηλότητα του βίου εισήλθε αμέσως στη Λαύρα Πετσέρσκσι.
Οι μοναχοί εγκατέλειψαν τις σπηλιές τους και μετακόμισαν σε διπλανά άνετα οικήματα!
Σε λίγες δεκαετίες τα ρούσικα μοναστήρια έγιναν ζάμπλουτα.
Έφτασαν να ελέγχουν τα 2/3 του ρωσικού εδάφους! Κι οι μοναχοί ζούσαν μέσα στην αργία και οκνηρία, σκανδαλίζοντας τους πιστούς με τον μέθυσο και ακόλαστο βίο τους.
Ο Μεγάλος Πέτρος, που πίστευε πως οι Μοναχοί δεν είναι άνθρωποι ωφέλιμοι, προσπάθησε να βάλει χέρι στην εκκλησιαστική περιουσία. Το ίδιος έκανε αργότερα και η Μεγάλη Αικατερίνη.
Αλλά ας μην μείνουμε μόνο στα αρνητικά.
Ο ρούσικος μοναχισμός έβγαλε πολλούς αγίους. Και για να μην πάμε μακριά, ας αναφέρουμε τα παραδείγματα δυο μεγάλων πνευματικών μορφών που έζησαν προπολεμικά στο ρώσικο μοναστήρι του Αγιονόρους: τον όσιο Σιλουανό τον Αθωνίτη και τον γέροντα Σωφρόνιο Σαχάρωφ.
― Πες μας γέροντα λόγο πνευματικό κι ωφέλιμο!
― Να στέκεσαι στο χείλος της αβύσσου της απογνώσεως κι όταν δεις ότι αρχίζεις να αποκάμνεις, τραβήξου ένα βήμα πίσω και πιες ένα φλιτζάνι τσάι...
Οι Ρώσοι έγιναν Χριστιανοί με συνοπτικές διαδικασίες.
Τον πρώτο λόγο είχαν, φυσικά, οι διπλωματικές αποστολές.
Μόλις ο Βασίλειος ο Βουλγαροκτόνος τα «βρήκε» με τον ηγεμόνα του Κιέβου Βλαδίμηρο, άνοιξε διάπλατα και ο δρόμος για τους ιεραποστόλους...
Ο Βλαδίμηρος παντρεύτηκε την αδελφή του Βασίλειου, την πριγκίπισσα Άννα (την καημενούλα), ασπάστηκε το Χριστιανισμό και υποχρέωσε όλους τους υπηκόους του να βαφτιστούν μαζικά στο Δνείστερο! Όσους αρνιόταν, τους έπνιγε στο ποτάμι!
Συνεπώς, εκείνη τη μέρα (γύρω στα 987) όλοι οι Ρώσοι βούτηξαν στα νερά. Είτε για να βαφτιστούν είτε για να πνιγούν...
Το Κίεβο είναι το λίκνο του ρώσικου έθνους και της ρούσικης ορθοδοξίας.
Κοντά στο σημείο που βαπτίστηκαν οι Ρώσοι του Βλαδίμηρου ιδρύθηκε στα 1062 η περίφημη Λαύρα του Κιέβου, γνωστή ως «Μονή Πετσέρσκι (= των σπηλαίων»), η «Ακρόπολη του ρώσικου μοναχισμού»! Ιδρυτές της οι μοναχοί Αντώνιος ο Αγιορείτης και Θεοδοσιος.
Ο Ρούσικος μοναχισμός μιμήθηκε σε όλα τον αντίστοιχο ελληνο-βυζαντινό. Με όλα τα καλά και τα κακά του...
Τα μικτά μοναστήρια σκανδάλιζαν τους πιστούς.
Το ίδιο και οι περιπλανόμενοι-ανέστιοι μοναχοί που εκμεταλλεύονταν τους αγαθούς και ευκολόπιστους χωρικούς.
Αλλά κι οι πανίσχυροι Τσάροι, μιμούμενοι τους Βυζαντινούς Αυτοκράτορες, έκλειναν στα μοναστήρια όσους ήθελαν να ξεφορτωθούν. Δηλαδή τις γυναίκες τους και τους πολιτικούς τους αντιπάλους...
Δεν ήταν λίγοι κι εκείνοι του γίνονταν μοναχοί λίγες ώρες πριν πεθάνουν! Πολλές φορές και ημιαναίσθητοι! Γιατί πίστευαν πως η αφιέρωσή τους στο Θεό, έστω και την ύστατη στιγμή, ανοίγει τις πύλες του ουρανού...
Στις περιπτώσεις αυτές έπαιρναν ένα μεγάλο ρίσκο: αν τελικά ο ετοιμοθάνατος τη σκαπούλαρε, ήταν υποχρεωμένος να μείνει μοναχός για όλη την υπόλοιπη ζωή του!
Έτσι την πάτησαν οι βυζαντινοί Μανουήλ Κομνηνός και Θεοδόσιος Βατάτζης, που είδαν κι έπαθαν να πετάξουν το ράσο μετά την ανάρρωσή τους...
Για μένα Ρωσία είναι Τολστόι-Γκόγκολ-Ντοστογιέφσκι!
Όπως Ελλάδα είναι Σικελλιανός-Καζαντζάκης-Καβάφης!
Το καλύτερο βιβλίο που διάβασα έβερ είναι οι «αδελφοί Καραμαζόφ». Αποτελεί το κύκνειο άσμα, τον δραματικό επίλογο της ζωής του μεγάλου Ρώσου συγγραφέα.
Ξέρω... ελάχιστοι Έλληνες έχουν διαβάσει όλο το βιβλίο!
Οι περισσότεροι, όμως, έχουμε δει δυο και τρεις φορές την πορνοταινία «αδελφές Καραμαζώφ»!
Ο Ελληναράς δεν πολυγουστάρει τα «κουλτουριάρικα». Αντιπαθεί το διάβασμα!
Ειδικά οι κοπελίτσες δεν έχουν καμία εκτίμηση στους «έχοντες υψηλά την διανοητικήν κεφαλήν»!
Νομίζουν πως όλες οι ουσίες μαζεύονται εκεί... και στο βρακί τίποτα! Θεωρούν πως η πολλή «φαιά ουσία» βλάπτει σοβαρά τη συνουσία! Ή, μάλλον, την τουφεκίζει κανονικά...
Λοιπόν, επιστρέφουμε στο έργο του Ντοστογιέφσκι και στους «αδελφούς Καραμαζώφ».
Στους ήρωές του διακρίνεις όλη την «εσωτερική ακαταστασία» των ανθρώπων. Διαβάζοντάς το ανακαλύπτεις κι όλες τις πτυχές των δικών σου εκκρεμοτήτων...
Το βιβλίο γράφτηκε στα τέλη του 19oυ αιώνα. Και περιγράφονται τα τρία κυρίαρχα ιδεολογικά ρεύματα που κυριαρχούσαν τότε στη Ρωσία. Που, κατά σύμπτωση (;), είναι τα ίδια με τα τρία ρεύματα που κυριαρχούν στον ελλαδικό χώρο απ’ τις παραμονές κι όλας της άλωσης της Πόλης:
α) Η παλιά πρωτόγονη, αισθησιακή, παγανιστική, «διονυσιακή» Ρωσία. Που επιτρέπει την πνευματική απόλαυση του πολιτισμού αλλά και τα μεθοκοπήματα στα υπόγεια καπηλειά, που καταλήγουν σε μικροκαυγάδες και ξεριζώματα της γενειάδας των μπεκρήδων της παρέας.
Το αντίστοιχο ελληνικό ρεύμα αντιπροσωπεύουν οι «αρχαιολάτρες», με σημαντικότερο εκπρόσωπο τον πλατωνικό φιλόσοφο Γεώργιο Γεμιστό Πλήθων.
β) Το δεύτερο ρεύμα είναι το «φιλοδυτικό», του ευρωπαϊκού διαφωτισμού και του αγνωστικισμού, που αρνείται όχι τόσο το Θεό αλλά τον Χριστό! Ή, μάλλον, όχι τον σταυρωθέντα Χριστό αλλά τον αναστάντα Χριστό! Αν ο Χριστός είχε απλά σταυρωθεί θα ήταν ο πιο αξισυμπάθητος άνθρωπος της ιστορίας! Αλλά η ανάσταση χάλασε την λογικοκρατούμενη πιάτσα...
γ) Το τρίτο ρεύμα εκφράζει την ησυχαστική και φιλοκαλική παράδοση της Ρωσίας. Αυτή που διέσωζαν και διέδιδαν οι στάρετς και οι ασκητές της Όπτινα.
Είναι η παράδοση του πρώτου πατριάρχη μετά την Άλωση, του Γεώργιου-Γεννάδιου Σχολάριου. Που πίστευε πως το γένος θα διατηρούσε την αυτοσυνειδησία του και την ταυτότητά του μόνο αν έμενε προσκολλημένο στην ησυχαστική παράδοση της Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Ακόμη κι αν έπρεπε να υποστεί την οθωμανική κυριαρχία...
